Materiał opracowano 4 listopada 2026 r. Data wpisu w archiwum ma charakter porządkowy.
Zanim informacja trafi do gazetki szkolnej, ustalcie jej dokładne brzmienie, znajdźcie źródło i sprawdźcie, czy potwierdza ono właśnie to zdanie. Samo podobieństwo nagłówków nie wystarcza. Poniższa karta pomaga przeprowadzić taką kontrolę w małej redakcji.
Zacznijcie od zdania, które da się sprawdzić
„W przyszłym tygodniu biblioteka będzie zamknięta” to konkretne twierdzenie. Trzeba ustalić, o którą bibliotekę i jakie daty chodzi. „To najciekawsza biblioteka w mieście” jest oceną; wymaga jasnego autorstwa i kryteriów, jeśli ma pojawić się w porównaniu.
NASK rozróżnia błędne informacje rozpowszechniane bez zamiaru szkodzenia od celowej dezinformacji. Redakcja nie powinna więc nazywać każdego błędu manipulacją. Najpierw ustala fakty, a dopiero potem ostrożnie opisuje to, co wiadomo o sposobie rozpowszechniania informacji.
Karta sprawdzenia do skopiowania
Proponujemy sześć pól. Można prowadzić je w zwykłej tabeli, bez zakładania nowego konta lub instalowania narzędzia.
| Pole | Co zapisać |
|---|---|
| Twierdzenie | Dokładne zdanie, które ma zostać opublikowane |
| Źródło pierwotne | Autor lub instytucja, tytuł, adres, data publikacji |
| Potwierdzenie | Fragment lub dane, które odnoszą się do twierdzenia |
| Kontekst | Miejsce, czas, zakres informacji i ważne zastrzeżenia |
| Stan kontroli | Potwierdzone, wymaga wyjaśnienia albo brak wystarczających danych |
| Decyzja | Publikujemy, poprawiamy zdanie lub wstrzymujemy je; kto i kiedy sprawdził |
Link do strony głównej instytucji bywa zbyt ogólny. Zapiszcie konkretny komunikat, dokument lub odpowiedź dotyczącą danego pytania. Przy informacji zmiennej zachowajcie datę sprawdzenia.
Przykład pierwszy: zamknięcie biblioteki
To scenariusz fikcyjny. Do redakcji trafia zrzut ekranu z napisem „Biblioteka nieczynna od poniedziałku”. Nie widać autora ani daty. Jedna osoba chce przepisać informację do gazetki.
- Zespół ustala, że chodzi o bibliotekę szkolną, a nie miejską.
- Sprawdza aktualny komunikat placówki albo pyta osobę odpowiedzialną za jej pracę.
- Ustala dokładny okres oraz to, czy ograniczenie dotyczy całej biblioteki, czy tylko czytelni.
- Zapisuje informację z datami i wskazaniem źródła.
Jeżeli potwierdzenie dotyczy tylko czytelni, zdanie o zamknięciu całej biblioteki trzeba poprawić. Jeżeli potwierdzenia brak, materiał pozostaje w opracowaniu. Nie dopisujcie rzekomej odpowiedzi pracownika.
Przykład drugi: „rekordowa frekwencja”
W drugim fikcyjnym scenariuszu organizator podaje, że w szkolnym wydarzeniu uczestniczyło 120 osób. Autor chce napisać, że był to rekord. Liczba uczestników nie potwierdza jeszcze porównania z poprzednimi edycjami.
W karcie pojawiają się dwa osobne twierdzenia: „uczestniczyło 120 osób” i „była to najwyższa frekwencja”. Do drugiego potrzebne są porównywalne dane historyczne. Jeśli ich nie ma, można opisać potwierdzoną liczbę bez słowa „rekord”. Należy też ustalić, czy policzono osoby, wejścia, czy zgłoszenia.
Sprawdźcie obraz razem z opisem
Ministerstwo Cyfryzacji zwraca uwagę, że prawdziwe zdjęcie lub nagranie może zostać umieszczone w fałszywym kontekście. Przy ilustracji zapytajcie zatem: kto ją wykonał, kiedy, gdzie i co rzeczywiście pokazuje? Zrzut ekranu powielany przez kilka kont nie staje się przez to kilkoma niezależnymi dowodami.
Jeżeli zdjęcie tylko ilustruje temat, podpis powinien to wyjaśniać. Nie przypisujcie go do szkolnego wydarzenia, którego nie dokumentuje. Osobno sprawdźcie prawo użycia i procedury placówki dotyczące wizerunku.
Kto podejmuje decyzję przed publikacją
Autor zapisuje źródła, druga osoba sprawdza zgodność zdań, a opiekun ustala sposób końcowego zatwierdzania. Gdy źródła sobie przeczą, warto pokazać rozbieżność i zakres niepewności albo wstrzymać fragment. Nie trzeba rozstrzygać wszystkiego tego samego dnia.
Po wykryciu własnego błędu zachowajcie opis poprawki: co było nieprawidłowe, na jakiej podstawie to ustalono i co zmieniono. W kolejnym numerze dodajcie do karty pole, którego wcześniej zabrakło. Inne materiały dla uczniowskich redakcji znajdują się w dziale Szkoła średnia.
Źródła
- NASK, „Chroń się przed dezinformacją” — rozróżnienie błędu i celowego wprowadzania w błąd.
- Ministerstwo Cyfryzacji, „Dezinformacja — jak ją rozpoznać i gdzie zgłosić?” — źródło, data i kontekst materiału.
Źródła sprawdzono 4 listopada 2026 r. Karta kontroli i oba scenariusze są autorskimi przykładami redakcyjnymi.